Trong lễ bỏ mả (pơ thi) của người Ba Na và Gia Rai – một nghi lễ quan trọng đánh dấu sự chia tay cuối cùng giữa người sống và người chết – những chiếc mặt nạ hóa trang giữ vai trò đặc biệt trong việc tạo nên không gian lễ hội vừa linh thiêng vừa sống động.

Lễ bỏ mả thường diễn ra sau một thời gian chôn cất, gồm các bước như dựng nhà mồ, lễ bỏ và lễ tiễn biệt linh hồn. Trong đêm lễ chính, khi tiếng chiêng vang lên, rượu cần lan tỏa và cộng đồng tụ hội quanh khu nhà mồ, những nhân vật hóa trang – gọi là pơtual hay mêu brêm (chú hề) – xuất hiện, mang theo những chiếc mặt nạ độc đáo.

Sưu tập tại bảo tàng thuộc nhóm mặt nạ tháp vào – loại mặt nạ được chế tác riêng biệt rồi đeo lên mặt. Chúng thường được làm từ gỗ, đôi khi từ các loại củ rừng, được khoét, khắc và giữ hoặc tô màu với ba gam chủ đạo: trắng (màu gỗ), đen (mắt, tóc), đỏ (miệng). Hình dạng mặt nạ rất đa dạng: có thể là khuôn mặt người bị phóng đại, méo mó; có thể là hình thú như trâu, khỉ; hoặc những nhân vật kỳ dị mang yếu tố huyền thoại.

Điểm nổi bật của các mặt nạ này là tính ngẫu hứng và sáng tạo. Nghệ nhân không bị ràng buộc bởi khuôn mẫu cố định mà dựa vào hình dạng tự nhiên của vật liệu để tạo nên những gương mặt vừa hài hước, vừa kỳ dị, thậm chí có phần “đáng sợ”. Chính sự pha trộn này tạo nên hiệu ứng mạnh mẽ trong không gian lễ hội.

Những nhân vật đeo mặt nạ không chỉ để gây cười hay khuấy động không khí, mà còn được xem như hình ảnh mô phỏng những “người từ thế giới của atâu (linh hồn người chết)” trở về đón người đã khuất. Vì vậy, họ vừa mang tính giải trí, vừa mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc.

Bên cạnh đó, còn tồn tại một dạng mặt nạ khác – mặt nạ trang trí trực tiếp – được tạo bằng cách biến đổi khuôn mặt thật của người diễn bằng dây, đất, than… Tuy nhiên, loại này không có trong sưu tập trưng bày.

Ngày nay, cùng với sự thay đổi của đời sống, lễ bỏ mả không còn diễn ra dài ngày như trước, nhưng những chiếc mặt nạ vẫn được gìn giữ như một biểu tượng của trí tưởng tượng, nghệ thuật và thế giới quan độc đáo của cư dân Tây Nguyên.

—————————————————

In the funerary ritual (pơ thi) of the Ba Na and Gia Rai—marking the final farewell between the living and the deceased—masks play a vital role in shaping a ceremonial space that is both sacred and vibrant.

This ritual, held after burial, includes stages such as building the tomb house, the main ceremony, and the final release of the soul. During the central night of the ritual, accompanied by gongs, rice wine, and communal gathering, masked performers known as pơtual or mêu brêm (ritual clowns) appear.

The collection displayed in the museum belongs to the detachable mask group—individually crafted masks worn over the face. These are typically made from wood or forest roots, carved and sometimes painted in three primary colors: white (natural wood), black (eyes, hair), and red (mouth). Their forms vary widely, from exaggerated human faces to animals such as buffalo or monkeys, or even hybrid mythical figures.

A key feature of these masks is their creativity and spontaneity. Artisans often follow the natural shape of materials, producing expressions that are humorous, grotesque, or even unsettling. This blend of emotions enhances the dynamic atmosphere of the ritual.

Mask wearers are not merely entertainers; they symbolically represent beings from the spirit world (atâu) coming to guide the deceased. Thus, they embody both performative and spiritual functions.

Another type of mask—direct facial transformation—involves altering the performer’s face using mud, charcoal, and props. However, this type is not included in the museum collection.

Today, although the full-scale ritual is less commonly practiced, these masks remain powerful symbols of imagination, folk artistry, and the unique worldview of the Central Highlands communities.